https://www.innews.media/uploads/news/2026-04/_innews_d1140046856921f62e6f02dd9_o.jpg
Vergi sistemi hər bir ölkənin iqtisadi quruluşunun və sosial siyasətinin əsas sütunlarından biridir. Dövlətin büdcəsini formalaşdırmaq, iqtisadiyyatı tənzimləmək və sosial balansı qorumaq vergi mexanizmləri vasitəsilə həyata keçirilir. Bu baxımdan Azərbaycan-ın vergi sistemi həm funksional xüsusiyyətləri, həm də tətbiq mexanizmləri ilə diqqət çəkir.
Vergi sistemi nə iş görür?
Sadə dillə desək, vergi sistemi yalnız büdcəyə pul toplamaq üçün deyil. Onun bir neçə əsas funksiyası var:
- Büdcəni formalaşdırır – dövlətin əsas gəlir mənbəyidir;
- İqtisadiyyatı tənzimləyir – müəyyən sahələri inkişaf etdirə və ya məhdudlaşdıra bilir;
- Sosial balans yaradır – gəlirlərin yenidən bölüşdürülməsinə kömək edir;
Azərbaycanda bu funksiyalar əsasən Vergi Məcəlləsi çərçivəsində həyata keçirilir.
Azərbaycanın vergi sistemi necə qurulub?
Milli vergi sistemi bir neçə əsas vergi növünə əsaslanır:
- Gəlir vergisi
- Mənfəət vergisi
- Əlavə dəyər vergisi
- Aksiz vergisi
- Əmlak və torpaq vergiləri
Bu sistemin ən diqqət çəkən tərəfi onun sadə və mərkəzləşdirilmiş olmasıdır. Yəni idarəetmə vahid sistem üzərindən həyata keçirilir və bu da tətbiqi asanlaşdırır.
Kiçik sahibkarlar üçün tətbiq olunan sadələşdirilmiş vergi rejimi isə biznes mühitinin inkişafına müsbət təsir göstərir.
Digər ölkələrdə vəziyyət necədir?
Vergi sistemini daha yaxşı anlamaq üçün onu başqa ölkələrlə müqayisə etmək faydalıdır.
Türkiyə nümunəsi
Türkiyə-də vergi sistemi daha çevikdir. ƏDV müxtəlif dərəcələrlə tətbiq olunur (1%, 8%, 18%) və bu yanaşma fərqli sahələrin ehtiyaclarına uyğunlaşmağa imkan verir.
Bundan əlavə, gəlir vergisi proqressiv xarakter daşıyır ki, bu da daha çox qazananın daha çox vergi ödəməsi prinsipini gücləndirir.
Almaniya nümunəsi
Almaniya-da vergi sistemi daha mürəkkəb və çoxpilləli struktura malikdir. Burada həm federal, həm də yerli səviyyədə vergilər mövcuddur. Vergi dərəcələri yüksəkdir, amma bunun müqabilində sosial təminat sistemi güclüdür.
ABŞ nümunəsi
ABŞ vergi sistemi ilə tanış olmaq maraqlıdır, çünki böyük və şaxələnmiş iqtisadiyyatı ilə fərqlənir. İqtisadiyyat böyüdükcə və daha çox sektor şaxələndikcə, vergi yükləri də artır. Yüksək gəlirli fərdlər və böyük şirkətlər üçün vergi sistemi daha proqressiv və çoxpilləli olur. Bu, həm fiskal gəlirləri artırır, həm də iqtisadi fəaliyyətin tənzimlənməsinə imkan verir.
Bununla yanaşı, belə geniş iqtisadiyyat vergiqoyma prosesini daha mürəkkəb edir. Federal, ştat və bəzən yerli səviyyələrdə vergilərin hesablanması, ödənilməsi və inzibatçılığı daha çox qayda və prosedurlar tələb edir.
Müqayisə bizə nə deyir?
- Azərbaycanda sistem daha sadə və mərkəzləşdirilmişdir;
- Türkiyə və Almaniyada vergi sistemləri daha elastik və şaxələndirilmişdir;
- ABŞ nümunəsi göstərir ki, iqtisadiyyat böyüdükcə və diversifikasiya artdıqca vergi sistemi daha mürəkkəb və proqressiv olur.
Xüsusilə sosial yönümlü iqtisadiyyatlarda vergi prosesi bazar iqtisadiyyatına əsaslanan sistemlərə nisbətən daha sadə və strukturlaşdırılmış olur. Bu, əsasən dövlətin sosial siyasətini dəstəkləmək və vergi gəlirlərini ədalətli şəkildə toplamaq məqsədilə qurulur. Belə sistemdə vergilər daha çox proqressiv və standartlaşdırılmışdır, vəzifələr və prosedurlar isə əvvəlcədən müəyyənləşdirilmişdir.
Lakin iqtisadiyyatın strukturundan və böyüklüyündən asılı olaraq bu sadəlik bəzən çevikliyin azalmasına səbəb ola bilər. Məsələn:
- Vergi dərəcələrinin və qaydalarının standart olması kiçik sahibkarlığın və yeni sahələrin sürətlə adaptasiya olunmasını çətinləşdirə bilər;
- Dövlət tərəfindən tətbiq olunan ciddi prosedurlar iqtisadi subyektlərin daha çevik qərarlar qəbul etməsinə mane olur;
- Maddi dövriyyənin sürətli artdığı və müxtəlif sahələrin inkişaf etdiyi iqtisadi şəraitdə standart və mərkəzləşdirilmiş vergi sistemi bazarın yeni tələblərinə operativ reaksiya verməkdə çətinlik çəkə bilər.
Yeni gəlir mənbələri, böyük şirkətlər və inkişaf edən sektorlar əlavə vergi öhdəliklərinə malik olur, bu da vergiqoyma prosesini daha mürəkkəb və idarə olunması çətin bir mexanizmə çevirir. Yəni iqtisadiyyatın inkişafı və şaxələnməsi ilə yanaşı, vergi sistemi də təkcə sadə və ədalətli olmaqla kifayətlənmir, daha çevik, adaptiv və şəffaf idarəetmə tələb edir.
Beləliklə, sosial yönümlü iqtisadiyyatlarda vergi sistemi həm ədalətli və sabit, həm də bəzi hallarda bazar dinamizmi ilə müqayisədə daha az çevik olur, bu isə iqtisadi subyektlərin qərarvermə sürətinə və dövriyyənin aktivliyinə təsir göstərə bilər.
Bu ilə qədərki mexanizmləri təhlil edəndə görürük ki, prinsip etibarilə Azərbaycanın vergi sistemi və baza mexanizmləri əsas funksiyalarını yerinə yetirir, lakin iqtisadiyyatın sürətlə böyüməsi və şaxələnməsi yaxın gələcəkdə vergi siyasətində yenilikləri labüd edir. Yeni iqtisadi subyektlərin yaranması, idxal-ixrac proseslərinin dəyişməsi və texnoloji yeniliklərin tətbiqi vergiqoyma prosesini daha mürəkkəb və dinamik edir.
Bu baxımdan, gələcəkdə Azərbaycanın vergi siyasətində aşağıdakı prinsiplər əsas götürülməlidir:
1. Sürətlilik və çeviklik – vergiqoyma mexanizmləri iqtisadi subyektlərin dəyişən şəraitinə operativ uyğunlaşa bilməlidir;
2. Optimallıq – vergi yükləri və prosedurlar həm dövlət büdcəsinin sabitliyini, həm də sahibkarların fəaliyyətini balanslaşdırmalıdır;
3. Balans prinsipləri – sosial yönümlülük, iqtisadi stimullaşdırma və fiskal tələblər arasında düzgün tarazlıq qorunmalıdır.
Qlobal dünya iqtisadiyyatında yalnız vergiqoyma prosesini sadələşdirmək kifayət deyil; bu prosesi əhatə edən bütün mexanizmlər xüsusilə də hesabat, nəzarət, güzəşt və inzibatçılıq sistemləri sürətli, effektiv və balanslı olmalıdır. Belə yanaşma Azərbaycan üçün iqtisadiyyatın davamlı inkişafını təmin etmək, yeni texnologiyaların tətbiqini təşviq etmək və həm sahibkarlar, həm də dövlət üçün əlverişli vergi mühitini qorumaq baxımından vacibdir.
Aygül Fərzalıyeva,
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanınd Dövlət İdarəçilik Akademiyası,
Dövlət Proqramlarının və Layihələrin İdarə Edilməsi İxtisası, magistr tələbəsi
Ən son xəbərləri səhifəmizdən də izləyin
